شهر قم از نگاه دوربین عکاسی

تصاویر و ناگفته هایی در مورد شهر و استان قم
    درود به همه دوستان (درد و دل های عکاسی که خیلی هم بلد نیست بنویسه) ;)
    شهر و استان ما رو بیشتر به خاطر جاهاي مذهبيش ميشناسن. به ۴۴۴ امامزاده مدفون، به مسجد جمکران، به حرم حضرت معصومه، به روحانيون و ....دیگر سمبل های مذهبی میشناسند. یعنی حداقل تا اسم قم رو جایی ببرن، بیشتر همین موارد در ذهن افراد تداعی میشه.
    اما چند نفر اطلاع دارند که دو چهارطاقي مهم زرتشتيان (آتشکده نويس و آتشکده کرمجگان) هم در شهر قم واقع شده، و يا تپه باستاني معروف به قره تپه با قدمت تخميني چهار تا شش هزار سال قبل از ميلاد مسيح، يا بزرگترين کاروانسراي خشتي گچي ايران، (کاروانسراي ديرگچين با قدمت ساساني)، هم در این مکان است! و يا چند نفر از وجود کاروانسراهاي قديمي مثل کاج محمد آباد، قلعه سنگي، قلعه نمکي، يا دهکده طالب در اين استان باخبرند؟ شرط ميبندم اسمي هم از آب انبار قديمي پاچيان، و قلعه طغرود و ...  نشنيده باشند. چند روز قبل وقتي داشتم از تخريب يکي از دو چهارطاقي بسيار زيبا و تاريخي قم براي عزيزي ميگفتم، با اينکه بر خلاف خود من، اصالتا، اهل این دیار بود، با تعجب سوال کرد: مگه در اين استان و حوالي اين شهر هم آتشکده اي وجود داره؟ يا داشته؟ ! !
    بله. وجود ده ها بناي تاريخي، بنا به دلايلي در شهر ما، اطلاع رساني نميشه و باز به همون دلايل ناگفته، به اين بناهاي تاريخي اهميتی داده نميشه و به همين دليل روز به روز از آمار اون ها کاسته شده يا فرسوده تر ميشن. شايد تصور ميشه، وجود اين اماکن و رسيدگي بهشون، باعث کمرنگ تر شدن بناهاي مذهبي شهر خواهد شد و يا وجود اين بناها را مظاهر کفر و شرک ميدونند! نه تمدن باستاني چند هزار ساله!
انگار جهانگردان سوئدي مثل سون هدين، يا آلفونس گابريل اتريشي زودتر از خود بوميان در چهارصد سال قبل يا بيشتر... متوجه وجود کاروانسراي گچي و دیگر بناهاي تاريخي شهر که گویای تمدن کهن مردم این منطقه است، شدند. اين در حالي است که اقتصاد برخي کشورها بر پايه صنعت توريسم است.
در اين پست وبلاگ به چند عکس پراکنده از جنبه هاي مختلف قم خواهم میپردازم + توضيحات عکس، و در ادامه مطالب بعد مقاله اي زيبا و موجز به نقل از سايت..... خواهم آورد که قبل از آن مقاله اي مختصر و مفید از تاريخ قم قبل از اسلام رو خواهم آورد با اين اميد که مورد قبول دوستان واقع بشه. پايدار باشيد. (تصاوير  اکثر بناهايي که کلي و جزئي نام برده شده، (عکس های، ده ها محل تاريخي) تا به حال در اين وبلاگ با صدها عکس خبري و هنري از شهر و استان قم معرفي شده اند.) به آرشیو مراجعه کنید.

زنان و دختران در حال پایین آمدن از بالای کوه خضر نبی

قم قبل از اسلام
در باب اول کتاب «تاريخ قم» نوشته حسن بن محمد بن حسن قمي که کهن ترين سند تاريخي موجود درباره شهر قم مي باشد، از قول مورخان قديم تر، از اسکندر، بهرام گور، طهمورث، لهراست، قباد، يزدگرد و چند تن ديگر، به عنوان بانيان اوليه شهر قم ياد شده است. شواهد و مدارک و آثاري که از دوران پيش از اسلام به دست آمده است، اثبات مي کند که اين شهر در آن زمان، و به ويژه در عهد ساسانيان از شهرهاي آباد و نسبتا مهم بوده است، زيرا در آن ها به وجود آتشکده آذر، يکي از آتشکده هاي مهم آن دوران، در قم اشاره شده است. در کتابي که به خط پهلوي به نام «خسرو کواذان و ريزکي» (يعني خسرو پسر قباد و غلامي) از عهد ساسانيان باقي مانده است از زعفران قمي و نزهت گاه قم سخن به ميان رفته است که اين خود نشانه وجود اين شهر در آن تاريخ است: «خسرو از غلام خود موسوم به زيرک خوش آرزو پرسيد: اگر بويي شراب خسرواني و سيب شامي و گل فارسي و شاه سپرم سمرقندي و ترنج طبري و نرگس مسکي و بنفشه اصفهاني و زعفران قمي و بوني (بواني) و نيلوفر سيراني و «ند» را فراهم آوري از بوي بهشت بويي تواني برد.
«ناصري» تاريخ نگاري است که درمجموعه خويش، پيدايش شهر قم را به دستور «کي خسرو» - يکي از پادشاهان کيان – ياد کرده است، وي مي نويسد: «در عهد سلاطين کيان، قم محل اجتماع آب رودخانه هاي فرقان و انار بار و چراگاه رمه کيقباد بوده، ليکن در وقت لشکر کشي «کيخسرو» به توران براساس حکم پادشاه، بيژن پسر گيو، باير قمرود را شکافته و آب را به طرف مسيله جاري ساخته و اين اراضي از آب خارج گشته (اراضي قم)، و امناي دولت کي خسرو و هر يک نهري و قلعه اي براي خود داير نمودند و تماما به چهل حصاران مشهور گشت.» از ديگر دلايلي که براي قدمت قم بيان شده است، دستور «کي خسرو» به «سورين قمي» براي انتقال آتشکده قم به نزديکي ساوه مي باشد.

آتشکده نویس (چهارطاقی نویس) در بخش قاهان، استان قم (قدمت، ساسانی)

کثرت آثار زرتشتي مثل معبد، دخمه و ... که در اطراف قم بوده اند، با استناد به کتاب تاريخ قم دليل ديگري بر شهر بودن اين منطقه قبل از اسلام مي باشد.
«استاد علي اصغر فقيهي» در کتاب «قم را بشناسيد» آورده است: سندي در دست داريم که اسکندر مقدوني قم را نيز ويران کرد، پس به احتمال قوي آبادي قم از زمان هخامنشيان شروع گرديده است.»

چهارطاقی (آتشکده) روستای کرمجگان که متاسفانه مدتی قبل به دست اهالی تخریب شد

بنابراين اولين بار که اطلاع داريم شهر قم را ويران کرده اند، زمان اسکندر مقدوني مي باشد که به دستور او خراب گرديد و به همان حال باقي بود تا زمان قباد پدر انوشيروان، هنگامي که قباد از تيسفون به جنگ هپتاليان مي رفت چون بدين ناحيت رسيد و آن را ويران ديد، علت را پرسيد، گفتند هيچ يک از پادشاهان رغبت نمي کرده که ويراني هاي اسکندر را آباد سازد. قباد در مراجعت دستور داد قم را عمارت کردند و از آن تاريخ تا زمان يزدگرد سوم پادشاه ساساني نام قم (ويران آباد کردکواد) بوده است (شهر ويراني که قباد آن را آباد کرد).
دليل ديگر بر قدمت شهر قم و وجود آن در قبل از اسلام را استاد فقيهي چنين آورده است: «در جنگ قادسيه، سپاهي از شهرهاي قم و کاشان به سرداري شيرزاد والي اين دو شهر، به کمک سپاه ايران آمده است. شماره اين سپاه ۲۵ هزار سواره و پياده بود و نيز در جنگ نهاوند سپاهي به شماره ۲۰ هزار سوار از قم و کاشان شرکت داشتند و پس از شکست سپاه ايران، امير قم در اصفهان نزد يزد گرد رفت. »
دليل متقن ديگر بر باستاني بودن شهر قم، نام هاي کنوني مزارع بيرون شهر است که بيشتر آن ها به جاي شهر قديم قم قرار دارد و همه فارسي بوده و از قديم به آن ها اطلاق مي شده و بسياري از آن ها در کتاب تاريخ قم آمده است. از جمله گمر (جمر)، جمکران (شايد به معني جم کرد – جم آن را آباد کرد) در ? کيلومتري شهر قم، براوستان، شهرستان، کرج (نام چند نقطه در ايران بوده و امروز در قم نام مزرعه اي است)، تشگران، هنديجان، مهرويان، مزديجان و کميدان. هم چنين نام عموم محله ها و کوچه هاي قديم هم فارسي مي باشد، از جمله: سنگ بند، سفيد آب، ميان شهر، سربازار، سر پل، باجک (باجکيد)، باغ پنبه، چاله خروس، چارمردان، سنگ سياه و نيز نام بسياري از روستاهاي قم از جمله: بيدهند، کرمجگان، ويريچ، وشنوه، فردو، قبادبزن (در تاريخ قم، قبادان بزن است، شايد در اصل قباد و بيژن بوده است)، ابرجس، کهک، تيره، بيدگان (امروز آن را صرم گويند)، سلفچگان، تايگان (طايقان امروز) و ده ها نام ديگر از اين قبيل همه دلالت بر قدمت اين نواحي مي کند و بعضي از آن ها نام مردان باستاني ايران است، از قبيل: بيژن، گيو و سلم

بادگیر و عمارت حوض خانه در منطقه قدیمی قمرود

هم چنين شهرستان قم مقارن حمله مسلمانان، به اندازه اي وسعت داشت و پر جمعيت بود که تنها از قريه هاي آن چهار هزار مرد بيرون آمد که هر يک خدمتکاري و مهتري و نان پز و آشپزي همراه داشت.
رشيد ياسيمي در مقدمه کتاب «راهنماي قم» مي نويسد: روشن ترين دليل قدمت شهر قم، مکان جغرافيايي و انشعاب راه هاي عمده تجاري است و به حکم اقتضاي مکاني، از دوره اي که ري و اصفهان آبادي گرفته است ناچار اين شهر هم که در ميانه آن ها قرار دارد رو به آبادي گذاشته است.
حکيم ابوالقاسم فردوسي در کتاب شاهنامه طي نقل داستان هاي باستاني ايران در سه مورد از قم نام مي برد که حاکي از اشتهار آن در عهد ساسانيان مي باشد:
دگر بهره زو قم بدو اصفهان
نهاد بزرگان و جاي مهان
فرمود عهد قم و اصفهان
نهاد بزرگان و جاي مهان
به منشور نبشتند بر پرنيان
خراسان و ري و قم و اصفهان
هم چنين در منظومه ويس و رامين که اصل آن به پيش از اسلام است، در چند مورد نام قم آمده است که از آن جمله است:
ز گرگان و قم و ري صفاهان
که رامين را بدندي نيک خواهان
توجه به محل اصلي شهر که خرابه هاي آن تا چندين سال پيش در شرق قم مشاهده مي شد و هم چنين نام روستاهاي اطراف و وضع زندگاني سکنه آن ها براي ما شکي باقي نمي گذارد که اين شهر برخلاف گفته «ياقوت حموي» جغرافي دان اسلامي، از شهرهاي مستحدثه دوره اسلامي نيست، بلکه مدت ها پيش از آن وجود داشته و از شهرهاي آباد ايران بوده است، با اين حال آن چه مسلم است اين است که اين شهر، بعد از اسلام و به خصوص بعد از وفات و به خاک سپاري حضرت فاطمه معصومه (س) در آن، گسترش و آباي بيشتري يافت.

تصویر از سقف زیبای بازار تیمچه قم (عکس گرفته شده از بالای بام)

علت اصلي شکل گيري شهر در اين محل، وجود رودخانه قمرود است که از کوه هاي گلپايگان سرچشمه مي گيرد و پس از گذشتن از ميان دشت، به درياچه نمک مي ريزد. زمين قم در بدو امر محل جمع شدن آب اين رودخانه بوده است و به همين دليل اطراف آن، علفزار و مرتع و محل چراي اغنام و احشام گرديده است تا اين که به دستور يکي از سلاطين اين شهر، مخرجي براي آن ايجاد کردند و اين آب ها به طرف صحراي مسيله جاري شد. به مرور زمان اهالي از اين رودخانه نهرهاي متعدد انشعاب داده، با آن ها به کشت و زرع پرداختند و بالطبع خانه ها و ساختمان هايي نيز در اطراف آن ها بنا کردند و نواحي آبادي به وجود آوردند که مجموعا «چهل حصاران» ناميده شده است.
به طور کلي از کتب تاريخي چنين استنباط مي شود که قمرود در تمام طول تاريخ به عنوان انگيزه پيدايي و مايه تداوم حيات شهري و روستايي دشت قم عمل کرده است، چنان که مردم اين ناحيه از ايام قديم براي آبياري کشتزارها و آبرساني به روستاها به آن تمسک مي جسته، با ايجاد انشعابات متعدد، هر شاخه اي از آن را به قسمتي از دشت جاري مي ساخته اند و بدين ترتيب رفته رفته يک سيستم منظم آبياري پديد آورد ه اند، تا جايي که کيفيت کشاورزي از نظر رونق و انحطاط، به نظم اين سيستم وابسته بوده است.
بنابراين چنين نتيجه گيري مي شود که نخستين زيستگاه انساني در دشت قم بر پايه کشاورزي و استفاده از آب هاي رودخانه قمرود پديدار شده است و حيات و شکل اين شهر، به اين رودخانه و جوي هاي آن وابسته بوده، به هر فراواني يا کمبود و يا دگرگوني در چگونگي آبياري، آباداني و يا خرابي آن وابسته بوده، به هر فراواني يا کمبود و يا دگرگوني در چگونگي آبياري، آباداني و يا خرابي روي مي نموده است. گذشته از کار کشاورزي، چگونگي جدا شدن جوي ها از رودخانه و روان شدن آن ها به پهنه دشت قم، شيب زمين، شکل کشتزارها که از سازمان آبياري مي کرده است و هم چنين راه ها، در شکل دادن به پيکره اين شهر نقشي بزرگ داشته اند.

تصویری از شهر قم. نمایی از گلدسته های حرم حضرت معصومه

به هر حال قم از ديرباز، در نقطه اي که امروزه محل «لب چال» خوانده مي شود، پديد آمد و اين محل در روزگار باستان ده و يا دژ زرتشتي بود و «مينجان» ناميده مي شد و طي هزاران سال هم چنان کانون شهر به شمار مي رفت. بازار کهنه، ميدان کهنه، مسجد جامع و ديگر ساختمان هاي عمومي در اين محل واقع بوده اند و محل هاي ديگر اين کانون را که خود به شکل بيضي است، در برداشته اند، اين ترتيب ادامه يافته است تا زماني که مرکز شهر به کنار آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه(س) منتقل شده است. (به نقل از سايت اطلاع رساني استان قم)

شرح تصویر: قم، باغ بابلان، بارگاه حضرت فاطمه معصومه

qom university, Qom Province, Photographer: Mostafa meraji, Iranian Photo, Iran Pictures & ghom City, Photos